Nyrsys anadlol yn achub bywydau ar y ffrynt cartref

Mae dwy nyrs bediatrig o Fae Abertawe yn helpu i achub bywydau plant drwy dynnu sylw at amodau byw gwael sy'n gwaethygu clefydau anadlol.

Pan edrychodd Joanne Morris a Rachel Rees ar gefndir cartref llawer o'u cleifion anadlol ifanc, cododd patrwm cyffredin o dlodi ac amddifadedd.

Gall cyflyrau o'r fath weld llwydni du yn ymddangos ar waliau, a all achosi llid peryglus i gyflyrau fel asthma a ffibrosis systig, gan achosi marwolaeth mewn rhai achosion.

Bu farw Awaab Ishak, plentyn bach o Rochdale, yn 2020 o gyflwr anadlol a achoswyd gan amlygiad hirfaith i fowld yn ei gartref tai cymdeithasol. Arweiniodd hyn at gyflwyno Cyfraith Awaab yn Lloegr, sy'n ei gwneud yn ofynnol i landlordiaid cymdeithasol ymchwilio i leithder, llwydni a pheryglon difrifol eraill a'u trwsio o fewn terfynau amser llym.

Gan fod y gyfraith yn hysbys, dechreuodd Joanne a Rachel gydweithio â chynghorau Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot a'r amrywiol sefydliadau tai cymdeithasol yn y rhanbarth, i gyfleu eu pryderon pan ddaethant ar draws amodau byw gwael. Maent hefyd yn annog rhieni i roi gwybod am unrhyw bryderon i'w landlordiaid.

Daeth y ddau yn ymwybodol gyntaf o ba mor hanfodol y gall amodau byw fod wrth bennu iechyd plant yn dilyn cynhadledd yn 2024. Dywedodd Joanne: “Cawsom ein cymell gan feddyg adnabyddus, Dr Ian Sinha, sy’n gwneud llawer ar dlodi a chyflyrau anadlol mewn plant.

“Traddododd sgwrs ysbrydoledig iawn am effeithiau llwydni ar ysgyfaint plant sy’n aeddfedu. Gall sefyllfaoedd o’r fath arwain at farwolaeth.

“Rydyn ni’n gwybod o’n hymarfer fod hwn yn fater mawr sy’n codi llawer yn y clinig.

“Fe benderfynon ni ddatblygu cydweithio, gyda’n hawdurdodau lleol a darparwyr tai cymdeithasol. Mae gennym ni linell uniongyrchol gyda nhw nawr i dynnu sylw at y plant sy’n mynychu ein wardiau’n aml ac yr ydym ni’n eu gweld yn y clinig.

“Mae argyfwng tai, ac mae problem wirioneddol, ceisio nodi’r bobl hynny sydd wir angen cael eu hailgartrefu.”

Aeth y ddau ati i godi ymwybyddiaeth o'r peryglon cysylltiedig a thynnu sylw at gyflwyno Cyfraith Awaab.

Dywedodd Rachel: “Priodolwyd marwolaeth Awaab yn uniongyrchol i fod wedi dod i gysylltiad â llwydni du a lleithder yn y tŷ hwnnw. Yn anffodus, er bod ei rieni wedi ceisio mynd i’r afael â’r sefyllfa gyda thai cymdeithasol, cafodd ei hanwybyddu a chyfrannodd hyn at ei farwolaeth. Dim ond dwy oed oedd o.

“Mae’n rhywbeth y mae’n rhaid i ni i gyd fod yn ymwybodol ohono, ac fel rhan o hynny, roedden ni’n meddwl bod angen i ni gael rhywbeth ar waith sy’n gallu helpu’r teuluoedd hyn.”

Mae eu hachos yn fwy amserol fyth gyda'r argyfwng costau byw yn gwaethygu'r sefyllfa.

Dywedodd Joanne: “Mae’n bendant yn fwy cyffredin nag oedd flynyddoedd yn ôl, ac mae’n debyg ei fod yn gysylltiedig â thlodi. Pobl ddim yn gallu rhoi eu gwres ymlaen pan maen nhw eisiau ei roi ymlaen a phethau tebyg eraill.

“Rydym yn gwybod y bydd dod i gysylltiad â lleithder a llwydni yn niweidio ysgyfaint anaeddfed ac yn amlwg ysgyfaint sy’n heintus, fel asthma. Rydym yn gwybod bod hyn i gyd yn cyfrannu at ganlyniadau gwael.

“Os oes ganddyn nhw asthma, gall byw mewn tŷ â llwydni waethygu’r symptomau. Rydyn ni’n edrych ar y symptomau ac yn optimeiddio ein meddyginiaethau. Ond does dim ots pa feddyginiaethau maen nhw’n eu cael, os ydyn nhw’n byw mewn lle fel ‘na. Mae fel eu bod nhw’n byw gyda rhywun sy’n ysmygu wrth eu hymyl. Mae’n rhaid i ni fynd i’r afael â hynny.

“Mae’n rhaid iddyn nhw ei riportio, ei gael wedi’i adolygu gan y cyngor cyn gynted â phosibl er mwyn dechrau gweithio. Mae hyn yn beryglus iawn i ysgyfaint sy’n datblygu’n anaeddfed ac mae angen iddyn nhw gael sylw iddo.”

Yn ffodus, mae'n ymddangos bod eu hymgyrch ymwybyddiaeth yn gweithio.

Dywedodd Joanne: “Rydym wedi cael llwyddiant gyda’r rhai sydd wedi cael eu hailgartrefu. Dydyn nhw ddim yn dod i’r ysbyty mwyach, oherwydd bod y sbardunau wedi cael eu tynnu.”

Yn ganolog i'w hymgyrch ymwybyddiaeth, datblygodd Joanne a Rachel boster yn seiliedig ar fynd i'r afael â llwydni yn y gymuned. Fe wnaethant fabwysiadu dull cydweithredol yn cynnwys cynghorau lleol i sicrhau bod plant â phroblemau anadlol yn cael blaenoriaeth mewn mesurau atal lleithder neu ailgartrefu, gan arwain at welliant yn eu problemau anadlol.

Mae eu poster wedi ennill gwobr genedlaethol ers hynny a bydd y ddau yn ei gyflwyno yng nghynhadledd flynyddol Grŵp Nyrsys Anadlol ac Alergedd Pediatrig Cenedlaethol y mis nesaf.

Dywedodd y pediatregydd ymgynghorol ac arweinydd resbiradol Bae Abertawe, Huma Mazhar: “Ar ran y tîm resbiradol, hoffwn ganmol ymdrechion rhagorol Joanne a Rachel wrth eiriol dros blant yr effeithiwyd yn andwyol ar eu rheolaeth asthma gan leithder a llwydni yn eu cartrefi.

“Gall y cyflyrau hyn sbarduno a gwaethygu symptomau asthma, gan gyfrannu at beswch parhaus, gwichian, cwsg aflonydd a gwaethygiadau cylchol, a gwneud rheoli asthma yn dda yn anodd er gwaethaf triniaeth briodol.

“Gan gydnabod pwysigrwydd mynd i’r afael â’r ffactorau amgylcheddol hyn, cysylltodd Joanne a Rachel â’r cyngor yn rhagweithiol i drefnu archwiliadau eiddo a chefnogon nhw deuluoedd i sicrhau tai gwell.

“Mae eu gwaith wedi helpu plant i symud i amodau byw iachach, gan gyfrannu at well rheolaeth ar asthma ac iechyd anadlol. Mae eu menter, eu tosturi a’u hymrwymiad yn dangos rôl hanfodol nyrsio arbenigol wrth fynd i’r afael â phenderfynyddion ehangach iechyd a chyflawni gwelliannau ystyrlon i blant a’u teuluoedd.”

Gall tenantiaid tai cymdeithasol roi gwybod am unrhyw bryderon i:

Tai cymdeithasol Abertawe: HousingRepairs.CallCentre@swansea.gov.uk

Tai Cymdeithasol Castell-nedd Port Talbot: Problem gydag eiddo rhent - Iechyd Amgylcheddol Cyngor CNPT.